Cynisme voelt slim. Hoop is slimmer.

Ik merk, en voel, steeds meer dat mijn werk als futurist draait om één constante spanning:

hoe blijf je helder kijken naar de toekomst, zonder cynisch te worden over haar?

Want wie elke dag bezig is met technologie, klimaat, vertrouwen, polarisatie, samenleving, geopolitiek en systeemveranderingen, ziet twee dingen tegelijk ontstaan:

• versnelling
• en grote onzekerheid

Ondertussen merk ik iets interessants bij mezelf gebeuren. Hoe meer ik zie wat er mis kan gaan, hoe makkelijker cynisme logisch gaat voelen. Het voelt bijna rationeel. En precies daar moet ik mezelf telkens onderbreken en hetzelfde herhalen: laat het niet winnen, Tony! En eerlijk, dat is lastig en kost soms energie. 

Hoop is geen gevoel, maar een vaardigheid

In de psychologie wordt hoop niet gezien als optimisme, maar als een cognitieve vaardigheid. Volgens Snyder’s Hope Theory bestaat hoop uit:

• het kunnen zien van mogelijke routes vooruit
• het kunnen blijven handelen richting een doel

Hoop is dus niet “het komt wel goed”, maar: “er zijn meerdere manieren vooruit, en ik kan bewegen”.

Je brein ziet slechts een selectie van de wereld

Vanuit mijn vak probeer ik breder en dieper te onderzoeken wat er speelt en kan gaan spelen. Wat je als mens ervaart als realiteit is natuurlijk geen volledige weergave van de wereld, maar altijd een gefilterde interpretatie. Dit geldt uiteraard ook voor mij.

Belangrijk hierbinnen is: hoe kijk je naar de wereld?

• focus op risico → wereld voelt gevaarlijker
• focus op tekorten → alles voelt beperkter
• focus op mogelijkheden → de toekomst opent zich

En hier ligt dus een deel van de oplossing. 

Waarom hoop niet naïef is (de data)

Wat vaak ontbreekt in het cynische toekomstbeeld is context over tijd. Als je naar lange termijn data kijkt, zie je geen perfecte wereld, maar wel beweging. En vaak ook positief:

• Extreme armoede is wereldwijd sterk gedaald (bron)
• Kindersterfte is in decennia meer dan gehalveerd (bron)
• Hernieuwbare energie groeit sneller dan ooit (bron)
• Mentale gezondheid krijgt wereldwijd steeds meer aandacht in beleid en zorg (bron)
• Toegang tot onderwijs en kennis is historisch hoog (bron)

En het gaat verder. Leren wordt persoonlijk en toegankelijk voor ieder kind, overal ter wereld. Zorg krijgt meer ondersteuning met slimme analyse naast menselijke expertise. Medicijnontwikkeling versnelt flink. Duurzame energie wordt goedkoper en schaalbaarder. En misschien wel het belangrijkste: we staan pas aan het begin van een versnelling in wat we technologisch voor mogelijk houden.

Dit zijn geen verhalen van “alles is opgelost”. Het zijn verhalen van: de wereld beweegt wel degelijk. En die beweging gaat verschillende kanten op. Wat je ziet, hangt af van waar je naar kijkt, zonder dat je naïef hoeft te zijn. En belangrijk bij zien is dat je geen bevestiging zoekt van de dingen die je wilt vinden. Sta dus open voor het andere. Inmiddels mijn lijfspreuk. 

Waarom cynisme zo aantrekkelijk voelt

Cynisme voelt slim omdat het beschermt. Want laten we eerlijk zijn: 

• Als je niets verwacht,
• word je minder teleurgesteld,
• hoef je minder te hopen,
• hoef je minder risico te voelen.

Maar die bescherming heeft een prijs: je sluit de toekomst eerder af, dan dat hij zich vormt. We leggen het even iets meer uit. Cynisme geeft je het gevoel van controle omdat je alvast uitgaat van het slechtste. Je hoeft dan niet meer teleurgesteld te worden. Maar je doet iets anders tegelijk: je beperkt wat je nog als mogelijk ziet. Je stopt met hopen én je stopt met zoeken. Cynisme is dus controle door beperking: je maakt de wereld kleiner zodat hij overzichtelijk voelt. En dit is typisch gedrag voor veel mensen. 

Hoop is het tegenovergestelde. Het is geen wensdenken, maar het is blijven bewegen en openhouden wat nog kan ontstaan. Controle door beweging: je blijft handelen, waardoor de toekomst niet vastligt in één uitkomst. Hoop is dus vaak ook lef hebben.

Hoop in het dagelijks leven

Hoe houdt een futurist hoop als zijn vak toekomstonderzoek is. Hier wat tips van een futurist :-). Belangijk om te beseffen dat ik hoop niet zie als iets groots of abstracts. Het zit vooral in kleine cognitieve keuzes.

1. Wat zie je als mogelijk? Niet alles is haalbaar maar meer is mogelijk dan je eerste reactie suggereert.

Je brein is geneigd om in problemen en risico’s te denken. Dat is veilig, maar daardoor zie je minder opties dan er werkelijk zijn. Door bewust iets langer te kijken, en niet meteen te concluderen “dit gaat niet”,  ontstaat er vaak meer ruimte. Niet omdat alles kan. Maar omdat er meestal meer kan dan je in eerste instantie denkt. Dat probeer ik dus iedere keer als ik problemen of belemmeringen denk te zien.  

2. Wat onthoud je? Je brein onthoudt vooral wat je herhaalt. Als je vooral focust op wat niet lukt, gaat je brein dat patroon herkennen en verwachten. De toekomst voelt dan automatisch beperkter. Maar het werkt ook andersom. Door bewust stil te staan bij dingen die wél zijn gelukt geef je je brein ander bewijs.

3. Wat laat je binnenkomen? Als je continu negatieve prikkels binnenkrijgt, nieuws, meningen, doemscenario’s gaat je beeld van de toekomst vanzelf zwaarder voelen. Niet omdat alles slecht is, maar omdat dat is wat je ziet. Door bewuster te kiezen wat je wel en niet volgt, ontstaat er meer rust en een realistischer beeld. Niet positiever, maar minder negatief vervormd.

4. Met wie ben je verbonden? Je neemt onbewust de houding over van de mensen om je heen. Hoop is namelijk sociaal. Ze groeit sneller in interactie dan in isolatie. Als je vooral omringd bent door cynisme, ga je de wereld sneller zo zien. Maar hoop werkt net zo: het groeit in gesprekken, perspectieven en mensen die blijven zoeken naar wat wél kan. Dus zoek ze op. En wat je zelf uitdraagt trek je ook aan! 

5. Waar beweeg je naartoe? Als je alleen denkt in eindresultaten, voelt de toekomst snel groot en onzeker. Door te focussen op de volgende stap wordt het concreter en beheersbaar. Niet alles hoeft duidelijk te zijn, alleen wat je nú kunt doen. Daar begint beweging en veel kleine bewegingen worden uiteindelijk een omslag. 

Hoop is geen garantie — het is richting! Dat maakt hoop een mentale veerkracht in onzekerheid. En dat hebben we in deze tijdsgeest meer dan ooit nodig. 

De toekomst is geen vaststaand scenario.

De toekomst ontstaat terwijl we handelen. En misschien is dat precies waarom hoop zo belangrijk is. Voor iedereen. Niet omdat we zeker weten dat het goed komt. Maar omdat we anders stoppen met zien dat er nog meerdere toekomsten mogelijk zijn. Stoppen met meer verkennen en minder bedenken. Want alle wat we bedenken doen we vanuit de wereld die we normaal zijn gaan vinden. En eerlijk? Onze wereld in niet normaal! 

Cynisme zegt: “ik zie waar het misgaat”

Hoop zegt: “ik zie wat nog niet vaststaat”

En in een wereld die sneller verandert dan ons gevoel kan bijbenen, is dat misschien wel het belangrijkste verschil dat er is. Het verschil tussen afsluiten…of blijven denken in mogelijkheden.

Laten we dus hoopvol blijven! En iedereen die vraagt naar mijn hoop voor de toekomst tijdens een sessie verwijs ik nu naar dit artikel. :-) 

Be hopeful 

Tony