AI maakt leren makkelijker. Misschien is dat juist het probleem.

Een nieuw onderzoek onder 26.811 Chinese scholieren zette me aan het denken. Leerlingen die generatieve AI gingen gebruiken, maakten hun huiswerk beter. De scores gingen gemiddeld 18 procent omhoog. Ze waren ook nog eens 30 procent sneller klaar. Lekker efficiënt. Totdat ze zonder AI een toets moesten maken.

Binnen zes maanden lagen de resultaten op gesloten examens ongeveer 20 procent lager. Bij belangrijke toelatingsexamens vonden de onderzoekers later dalingen van 18 tot 24 procent. Vooral leerlingen die hun huiswerk opvallend snel én goed maakten, dit wijst volgens de onderzoekers op het uitbesteden van het werk aan AI, gingen achteruit.

Dus: Het huiswerk werd beter. De leerling niet.

Dat is een ongemakkelijke gedachte. We verwarren presteren steeds vaker met leren.

We meten in het onderwijs vooral wat eruit komt. Een werkstuk. Een toets. Een presentatie. Een antwoord. Een cijfer. En AI is fantastisch in wat eruit komt. Een nette tekst? Zo gemaakt. Een samenvatting? Geen probleem. Argumenten voor en tegen? Tien seconden. Een moeilijk begrip uitleggen? Natuurlijk.

Vanuit het perspectief van productiviteit is dat geweldig. Maar leren is geen productieproces. Wat voor werk winst kan zijn, kan voor leren verlies zijn.

Want leren heeft iets vervelends. Je moet er moeite voor doen. Je begrijpt iets niet. Je maakt een fout. Je probeert het opnieuw. Je staart een tijdje naar een leeg scherm. Je denkt dat je het begrijpt en ontdekt vervolgens dat je er helemaal niets van begrijpt. Irritant. Inefficiënt. En waarschijnlijk nogal belangrijk. Misschien is die worsteling juist de bedoeling

We hebben de afgelopen decennia bijna alles frictieloos proberen te maken. Betalen zonder portemonnee. Reizen zonder kaart. Winkelen zonder winkel. Informatie zonder bibliotheek. En nu krijgen we denken zonder al te veel denkwerk.

Dat klinkt als vooruitgang. En dat is het natuurlijk deels ook. Maar moeten we leren eigenlijk wel frictieloos willen maken?

Ik betwijfel het.

Want dat zoeken, twijfelen, proberen en fouten maken is niet alleen gedoe vóórdat je iets geleerd hebt. Het is voor een belangrijk deel het leren.  AI kan de redenering zelf voor je maken. Dat is echt iets anders. Maar AI kan leren óók veel beter maken

En voordat dit een lekker makkelijk anti-AI-verhaal wordt: dat is het dus niet. Want er is ook onderzoek dat bijna het tegenovergestelde laat zien.

Onderzoekers van Harvard lieten studenten werken met een speciaal ontworpen AI-tutor. Geen antwoordenmachine, maar een systeem dat gebruikmaakte van onderwijsprincipes als actief leren, gerichte feedback, stap-voor-stap ondersteuning en leren in eigen tempo. De studenten leerden met die AI-tutor significant meer dan tijdens een actieve klassikale les. De mediane leerwinst was zelfs meer dan twee keer zo groot, terwijl de studenten gemiddeld minder tijd nodig hadden. Het ging hier overigens om 194 studenten in een universitaire natuurkundecursus, dus niet om schoolkinderen.

Ook in Nigeria zagen onderzoekers iets bijzonders. Daar kregen middelbare scholieren gedurende zes weken toegang tot generatieve AI als tutor, onder begeleiding van docenten. De leerwinst bedroeg ongeveer 0,31 standaarddeviatie. De Wereldbank vergelijkt dat met grofweg anderhalf tot twee jaar normale leerprogressie in vergelijkbare omstandigheden.

Zelfde soort technologie. Totaal andere uitkomst.

Het gaat dus niet over mét of zonder AI. Op scholen gaat het nog vaak over: Mag ChatGPT wel of niet? Ik denk niet dat dit de interessantste vraag is. AI gaat niet meer weg.

De veel belangrijkere vraag is: welk denkwerk willen we absoluut niet uitbesteden? Want er zit nogal een verschil tussen: Geef mij het antwoord. en: Help mij zelf bij het antwoord te komen. Bij het eerste vervangt AI het denken. Bij het tweede ondersteunt AI het denken. Dat verschil lijkt klein. Maar volgens mij gaat daar een groot deel van de toekomst van onderwijs over. Misschien moet goede AI een beetje irritant zijn. De beste AI voor een leerling is misschien helemaal niet de AI die het snelst antwoord geeft. Misschien is goede onderwijs-AI juist af en toe irritant: 

• Waarom denk je dat?
• Leg het eens in je eigen woorden uit.
• Welke stap zou je eerst kunnen zetten?
• Weet je dat zeker?
• Wat zou het tegenargument kunnen zijn?
• Probeer het nog eens.

Of zelfs: Nee. Deze ga ik niet voor je oplossen.

Eigenlijk precies wat een goede docent ook doet. Niet voortdurend antwoorden geven. Maar iemand aan het denken krijgen. En misschien moet onderwijs daardoor juist menselijker worden. Want als AI straks vrijwel ieder acceptabel eindproduct kan produceren, wordt dat eindproduct steeds minder interessant als bewijs van leren.

Misschien krijgen gesprekken, mondelinge examens, debatten, praktijkopdrachten en presentaties daardoor juist weer meer waarde.

Niet ondanks AI. Maar dankzij AI.

We moeten niet alle moeite wegautomatiseren 

Dit geldt niet alleen voor jongeren. Ook volwassenen laten AI inmiddels samenvatten, analyseren, schrijven, adviseren, structureren en beslissen. Waarom twintig minuten ergens op kauwen als een AI in twintig seconden met een keurig antwoord komt?Maar misschien moeten we onszelf wat vaker afvragen:

• Welke moeite wil ik hier eigenlijk verwijderen?
• Want niet iedere moeite is verspilling.
• Sommige moeite maakt ons beter.

Dat is misschien de paradox van AI en leren. We bouwen technologie die steeds beter wordt in het wegnemen van menselijke inspanning. Maar juist in het onderwijs moeten we waarschijnlijk heel goed nadenken over welke inspanning we willen behouden.

Een leerling sneller bij een antwoord brengen is inmiddels niet zo moeilijk meer. Een leerling leren denken in een wereld waarin het antwoord altijd beschikbaar is, wordt misschien juist moeilijker. En belangrijker.